نوشتن درباره موسقی سنتی ایرانی اون هم برای کسی که خودش تازه شروع به مطالعه در این زمینه کرده، شاید خیلی درست نباشه، اما به نظرم رسید مکتوب کردن چیزهایی که میخونم باعث میشه خودم هم بفهمم چی میخونم و از سوی دیگه یه جایی چیزهایی رو که یاد میگیرم داشته باشم، تا اگه لازم بود دوباره مرورشون کنم. چیزی از خودم نخواهم نوشت و مطالب نقل قول هستن و منابع هر مطلب هم آخرش ذکر میشه. خوب دیگه بهتره برم سر اصل مطلب.
تو این مطلب قرار هست با مفاهیم: ردیف، دستگاه ، گوشه و آواز و درآمد آشنا بشیم.
اگه بخواهیم به تاریخچه ماجرا نیگاه کنیم، قضیه به دوره ناصرالدین شاه قاجار برمیگرده و با قبل از اون کاری نداریم! در این دوره یک نوازنده تار بود به اسم میرزا علی اکبر فراهانی که یک داداش هم داشت به اسم آقا غلامحسین، این آقا غلامحسین یک سری چیزهایی به پسرهای میرزا علی اکبر یعنی میرزا حسینقلی و میرزا عبدالله یاد داد که در واقع پایه اصلی موسیقیای هست که امروز به عنوان موسیقی سنتی یا کلاسیک ایرانی شناخته میشه. در واقع بداههنوازیهای این دو تا استاد همون ردیفهای معروف موسیقی سنتی ایران هست.
بنابراین اگه بخواهیم جمعبندی کنیم، در اواخر دوره قاجاریه موسیقی سنتی ایران که سیستم مقامی داشت به سیستم ردیفی تغییر کرد. از ردیفهای مشهور میشه به ردیف میرزا عبدالله – ردیف آقاحسینقلی – ردیف ابولحسن صبا – ردیف موسی معروفی – ردیف دوامی – ردیف طاهرزاده – ردیف محمود کریمی – ردیف سعید هرمزی – ردیف مرتضی نی داوود – و… اشاره کرد.
ردیف
ردیف شامل «دستگاه» ها, «آواز» ها و « گوشه» هاست. «گوشه» کوچکترین بخش موسیقی است که از جمع شدن آنها در کنار یکدیگر, «دستگاه» یا « آواز» ( که مجموع آنها را « مقام» های موسیقی می گویند) , بوجود می آید. دستگاه از دو واژی (دست)و (گاه)به معنای مکان، زمان و نغمه تشکیل شده و مانند لغت پهلوی ((دستان)) در موسیقی دوران ساسانی، به نوعی موسیقی که با دست اجرا می شود، اشاره می کند. دستگاه را به معنای وسیعتر می توان به راژمان (System) تعبیر کرد. چه از این حیث نیز موسیقی ایرانی به راژمان کامل یونانی شباهت دارد که در موسیقی قدیم یونان شامل دستگاههای دورین، فریژین، لیدین و ملحقات آنها مانند هیپودورین و هیپوفریژین و غیره بوده است.
دستگاه
یک دستگاه موسیقی از نظر قالب، قطعه ای کامل است و دارای قواعد و قسمتهای مختلفی است که با ساز و آواز اجرا می شود. در موسیقی غربی، معمولآ قطعاتی که به وسیله ساز یا ارکستر نواخته می شود با موسیقی آوازی فرق دارد. اما در دستگاه موسیقی ایرانی، آواز قسمت اصلی و مرکزی موسیقی است و قسمتهای پیشین آواز(پیش درآمد و چهار مضراب) و قسمتهای بعدی آواز(تصنیف و رنگ) در حقیقت به طور مقدمه یا خاتمه موسیقی، به آن بستگی دارد. موسیقی ایرانی دارای ۷ دستگاه و ۵ آواز است. آوازها خود نیز جزء دستگاههای دیگر محسوب می شوند ولی در عین حال چون گسترده اند, مستقل شده اند. دستگاهها عبارتند از: شور, سه گاه, چهارگاه, همایون, ماهور, راست و پنجگاه و نوا و آوازها نیز عبارتند از: دشتی, افشاری, ابوعطا, بیات ترک و بیات اصفهان. بطوریکه چهار آواز اول (بعلاوه بیات کرد به عقیده برخی اساتید), از ملحقات دستگاه شور و آواز بیات اصفهان نیز جزء دستگاه همایون محسوب می شوند.
دستگاه شور را مادر آوازهای موسیقی ایرانی نام نهاده اند، و علت آن هم وجود ملودیهای متنوع مناطق مختلف ایران در این دستگاه می باشد. آوازهای ابوعطا یا دستان عرب، بیات ترک یا بیات زند، آواز دشتی یا چوپانی از ملحقات این دستگاه می باشند.
دستگاه همایون که آواز اصفهان را در بر می گیرد، با دستگاه شور کاملآ متفاوت است.
دستگاههای سه گاه و چهار گاه تا حدودی به یکدیگر شباهت دارند، اما دستگاه ماهور دستگاهی کاملآ متفاوت است، و گام آن با گام بین المللی مطابقت دارد.
دستگاه راست پنجگاه، قدیمی ترین دستگاه موسیقی ایرانی محسوب می شود که شباهت زیادی با دستگاه ماهور دارد.
بطوریکه برخی از بزرگان موسیقی، این دو دستگاه را یکی می دانسته اند، و آخرین دستگاه موسیقی دستگاه نواست که در بعضی قسمتها با دستگاه شور نزدیک می نماید.
آواز
آواز مجموعه ای از نغمه هاست که با ریتم آزاد، و برخی اوقات با وزن آمیخته با میزان اجرا می گردد. آوازها در اصل قسمتی از دستگاهها می باشند.
آواز بیات اصفهان : نی حسن ناهید
گوشه
در هر دستگاه و آواز تعدادی گوشه با اسامی مختلف به کار می رود. گوشه، جزء کوچکی از موسیقی است که به تنهایی استقلال ندارد، اما هر گوشه به آهنگ خاصّی خوانده و نواخته می شود و نوازنده و خواننده روی این گوشه ها بدیهه نوازی و بدیهه خوانی می کنند.
گوشه هایی که در یک دستگاه وجود دارند, در عین استقلال، دارای یک حالت مشترکی هستند که باعث قرار گرفتن آنها در یک دستگاه خاص خود می شوند. (نام گذاری گوشه ها, بر مبناهای مختلفی صورت می گرفته است که در آینده به آن اشاره خواهد شد)
در تاریخ موسیقی ایران بیش از یک هزار کوشه متداول بوده است که امروزه فقط حدود یکصد و پنجاه گوشه در قالب هفت دستگاه و پنج آواز خوانده و نواخته می شود، و مابقی آنها در رهگذر تاریخ به فراموشی سپرده شده اند.
درآمد
طبق ردیف, هر دستگاه و آواز با «درآمد» آغاز شده و پس از اجرای گوشه های متعلق به آن در جایی به اوج خود می رسد ( به طور مثال گوشه عشاق, اوج آواز بیات اصفهان و گوشه های عراق نیز اوج دستگاه ماهور است) و سپس با قطعه ای ضربی که به آن «رنگ» می گویند, به پایان می رسد. قطعات ضربی ای نیز از گذشته هنوز در ردیف باقی مانده اند که ابداع کننده های آنها مشخص نیستند ( مانند ضربی گرایلی, یک چوبه, رنگ نستازی و…). بعدها, قطعه ای نیز معمول شد که آنرا قبل از درآمد می نواختند که به «پیش درآمد» معروف شد.
درآمد آواز ابوعطا : تار هوشنگ ظریف
سئوالی که اکنون به ذهن می رسد این است که چگونه می توان دستگاهها را از یکدیگر متمایز نمود ؟ در مطلب بعدی به این موضوع خواهم پرداخت.
منابع:
ویکیپدیا
گلهای رنگارنگ
چهارمضراب